Özgürlük Hareketi Newrozları nasıl dönüştürdü?

 

Dilan Babat 

 

HABER MERKEZİ - Kürt Özgürlük Hareketi’nin etkisiyle Newroz, folklorik bir gelenekten çıkarak ateşi, halayı, sloganı ve kadın öncülüğüyle kitlesel-politik bir direniş ve toplumsal kuruluş alanına dönüştü.

 

Newroz, Kürt halkı için yalnızca bir takvim günü ya da baharın gelişi değil; inkâr, asimilasyon ve devlet şiddetinin karşısında kolektif hafızayı diri tutan bir direniş pratiğidir. Bu pratiğin modern dönemdeki en belirgin kırılmalarından biri, Kürt Özgürlük Hareketi’nin Newroz’u “folklorik bir gelenek” sınırlarından çıkarıp kitlesel, politik ve kurucu bir toplumsal ritüele dönüştürmesi oldu. Bu dönüşüm yalnızca sloganların değişmesi değil, meydanın, bedenin, dilin ve hafızanın da yeniden örgütlenmesiydi.

 

İnkârın dili

 

Modern ulus-devlet rejimleri, Kürtlerin Newroz’unu çoğu kez ya “tehdit” diye bastırdı ya da onu “zararsız” bir kültür öğesine indirgemeye çalıştı. Türkiye örneğinde, Newroz’un bir yandan yasaklanıp kriminalize edilirken, diğer yandan resmî söylemle “Nevruz” adı altında farklı bir ulusal anlatıya eklemlenmeye çalışıldığı dönemler yaşandı. Bu ikili kuşatma (yasak + asimilasyon), Newroz’un modern karakterini belirleyen temel gerilimlerden biri oldu. Tam da bu nedenle Newroz, bir “kutlama” olmaktan çıkıp kimlik, dil ve varoluşun kamusal ilanı haline geldi: Adı, rengi, ateşi, halayı ve sloganıyla.

 

1990’lar: Serhildan yılları ve Newroz’un kitlesel-politik eşiği

 

Özgürlük Hareketi’nin etkisinin en belirginleştiği dönem, 1990’larla birlikte Newroz’un kitleselleşmesi ve meydanlarda siyasal bir dile dönüşmesidir. 1991 Newroz’u, birçok anlatımda kitlesel çıkışın güçlü eşiklerinden biri olarak görülür. Kürt kentlerinde on binlerce kişiyle kutlamalar yapılırken, devlet şiddeti ve ölümlerle anılan müdahaleler de bu dönemin parçasıdır.

 

‘Yasak’la büyüyen Newroz

 

Newroz’un kitlesel-politik bir zemine oturması, aynı zamanda yasakların daha da sertleşmesi anlamına geldi. 1992 Newroz’u ise hafızaya, birçok kentte yaşanan saldırılar ve katliamlarla kazındı. Cizîr başta olmak üzere müdahaleler, panzerlerin kalabalığın üzerine sürülmesi, ateş açılması gibi anlatımlarla bugün hâlâ canlılığını koruyor. Bu şiddet, Newroz’un “mücadele dili”ni daha da keskinleştirdi: Meydan yalnızca toplanma alanı değil, “inkâra karşı varlık” alanı oldu. Ateş, baharın sembolü olduğu kadar “özgürlük işareti”ne dönüştü. Halay ise kültürel bir formdan çıkıp “kolektif beden”in; birlikte durmanın ve birlikte yürümenin ifadesi haline geldi.

 

Sloganlar ve şiarlar

 

Özgürlük Hareketi’nin etkisiyle Newroz, giderek kendi politik sözlüğünü kurdu. Bu sözlük, dönemin toplumsal atmosferine göre değişti; ancak ana hatları sabit kaldı: özgürlük, eşitlik, kimlik, demokratik çözüm, direnme.

 

1990’lar: Serhildan’ın dili

 

 

Bu yıllarda Newroz alanları, direnişin kitlesel ritmiyle kuruldu; pankartlar, şiarlar, halaylar ve sloganlar “kitle”yi sadece kalabalık değil, politik özne olarak örgütledi.

 

2000’ler: Kurumsallaşan alan

 

2000’lerle birlikte birçok yerde Newroz, daha düzenli ve büyük miting alanlarında, daha geniş katılımla gerçekleşti. Bu dönem aynı zamanda, Newroz’un “bir gün” değil, haftalara yayılan bir örgütlenme süreci haline geldiği yıllardır. Mahalle çalışmaları, kadın-gençlik hazırlıkları, yerel komiteler, pankart ve döviz üretimi…

 

Abdullah Öcalan’ın paradigması ve Newroz

 

Özgürlük Hareketi’nin Newroz’u dönüştürmesinin kritik damarlarından biri, Newroz’un politik mesajların kitlesel dolaşıma sokulduğu bir mecra haline gelmesidir. Bu, Newroz’u yalnızca duygusal bir buluşma değil, aynı zamanda stratejik-toplumsal bir iletişim alanı haline getirdi.

 

2013 Amed Newrozu

 

 

2013’te Amed’deki Newroz’da Kürt Halk Önderi Abdullah Öcalan’ın mesajı okunarak “silahlar sussun, siyaset konuşsun” çağrısı kamuoyuna duyuruldu. Bu an, Newroz’un politik anlamının yalnızca “itiraz” değil, çözüm ve yeni dönem ilanı olarak da kurulabildiğini gösterdi. Bu eşik, Newroz’un mücadele dilinde şu dönüşümü güçlendirdi: Yalnızca “direniş” değil, demokratik çözüm ve barış talebi; yalnızca “kimlik” değil, demokratik toplum vurgusu; yalnızca “tepki” değil, yeni yaşamı kurma iddiası. Elbette bu hattın sonraki yıllarda çatışmalı sürece geri dönmesi, Newroz alanlarının yeniden baskı ve yasak rejimiyle yüz yüze kalması gerçeğini değiştirmedi. Ancak 2013 eşiği, Newroz’un politik kapasitesini tarihsel olarak görünür kıldı.

 

Ateşten halaya, renkten mekâna

 

Özgürlük Hareketi’nin Newroz’u dönüştürmesinin belki de en güçlü yanı, Newroz’un ritüellerini kolektif örgütlenmenin aracına çevirmesidir.

 

Ateş: Sembol olmaktan işarete

 

Ateş yakmak, pek çok kültürde baharın ritüelidir; Kürdistan’da ise ateş, özellikle baskı dönemlerinde “yasaklanana rağmen yapma” ısrarıyla politik bir işarete dönüştü. Her ateş, “buradayız” demenin sade ama güçlü bir dili oldu.

 

Halay: Kültürden örgütlenmeye

 

 

Newroz halayı, yalnızca dans değil; kolektif disiplin, yan yana durma, birlikte ritim tutma, “tek tek değil, birlikte” olma halidir. Bu yüzden Newroz halayı, birçok kez devlet şiddetine karşı “dağılmama”nın da sembolü oldu.

 

Renkler ve kıyafetler: Kimliğin görünürlüğü

 

Kürtçe sloganların yükselmesi, ulusal kıyafetlerin alanlarda çoğalması, renklerin (sarı-kırmızı-yeşil) görünürleşmesi, Newroz’un dil, kültür ve kimlik alanında toplumsal bir meydan okuma haline geldiğini gösterdi.

 

Kadınların Newrozu: Sloganlardan özneleşmeye

 

Newroz’un dönüşümünde kadınların rolü tali değil, kurucu bir yerde duruyor. Kadınların Newroz alanlarında artan görünürlüğü, yalnızca katılım değil; örgütleyici güç olarak sahaya çıkış anlamına geliyordu. Kadın yürüyüş kolları, kadın pankartları, kadınların öncülük ettiği sloganlar ve güncel olarak “Jin, Jiyan, Azadî” hattının Newroz alanlarında yayılması, Newroz’un mücadele dilini kadın özgürlük çizgisiyle yeniden kurdu.