Av. Nursel Sarıoğlu: Çocuk dostu sistem için yapısal dönüşüm şart

  • 09:03 19 Kasım 2026
  • Güncel
Pelşin Çetinkaya 
 
AMED - Çocukların barınma, eğitim ve adalete erişim haklarının ihlal edildiğine dikkat çeken Avukat Nursel Sarıoğlu, çocukların üstün yararını esas alan bir sistemin oluşturulması çağrısında bulunarak, “Çocukların evlendirilmesine yol açan uygulamalara karşı gerekli hukuki yaptırımların işletilmesi gerekiyor” dedi. 
 
Çocuk hakları, uluslararası sözleşmeler ve yasalarla güvence altına alınmış olsa da çocuklar şiddet, taciz, yoksulluk, ayrımcılık ve eğitim hakkından mahrum bırakılma gibi çok yönlü ihlallerle karşı karşıya bırakılıyor. Çocuğun üstün yararını esas alması gereken mekanizmaların işletilmemesi, hakların kâğıt üzerinde kalmasına neden olurken, devletin çocukların korunmasına yönelik hayata geçirdiği politikalar ise her geçen gün ihlalleri derinleştiriyor.
 
20 Kasım Dünya Çocuk Hakları Günü yaklaşırken, Amed Barosu Çocuk Hakları Merkezi Genel Sekreteri Nursel Sarıoğlu, çocukların ihlal edilen temel haklarına ilişkin değerlendirmelerde bulundu. 
 
‘Çocuk hakları mevzuatta var, uygulamada yok’
 
Çocuk haklarının uluslararası sözleşmeler ve ulusal mevzuatla güvence altına alındığını ancak uygulamada çocuğun üstün yararının gözetilmediğini belirten Nursel Sarıoğlu, “Bugün çocuk haklarının korunmasına baktığımızda Birleşmiş Milletler (BM) Çocuk Hakları Sözleşmesi gibi uluslararası sözleşmelerin yanı sıra Anayasa ve ulusal mevzuatın da uluslararası standartlarda bir altyapı sunduğunu görüyoruz. Ancak uygulamaya baktığımızda çocuğun üstün yararının pratikte yeterince korunmadığını, mevzuatın büyük ölçüde kâğıt üzerinde kaldığını görüyoruz. Yapısal krizler, çocuk alanında çalışan uzmanların yetersizliği, denetim mekanizmalarının bağımsız olmaması gibi nedenlerle çocuk dostu bir sistemden oldukça uzağız. Teoride oldukça iyi düzenlemeler ve yasalar bulunuyor. Ancak bu yasalar uygulanır ve uygulayıcılar çocuğun üstün yararını gözetirse, pratikte çok daha olumlu sonuçlar elde edilebilir. Buna karşın uygulamada yapısal çözümler üretmek yerine daha çok cezalandırıcı ve kriz ortaya çıktıktan sonra müdahale eden bir yaklaşım görüyoruz. Bu da çocuk haklarının günümüzde pratikte yeterince korunmadığını gösteriyor” dedi.
 
‘Çocukların en temel hakları dahi korunmuyor’
 
Nursel Sarıoğlu, Çocuk Hakları Sözleşmesi ve ulusal mevzuata rağmen çocukların barınma, yaşam, eğitim ve adalete erişim haklarının ihlal edildiğine dikkat çekerek, “Çocuk Hakları Sözleşmesi'nin ve ulusal mevzuatın hayata geçirilmesi konusunda ciddi eksiklikler yaşanıyor. Kamu kurumlarına duyulan güvenin giderek azalması, ekonomik sorunların derinleşmesi, çocuk koruma alanında çalışan personelin yetersizliği ve çocukların korunmasına yönelik mekanizmaların etkisiz kalması bu eksikliklerin başlıca nedenleri arasında yer alıyor. Bunun yanında adalet sistemiyle karşılaşan çocuklar da çocuk dostu bir adalet sistemiyle karşılaşamıyor. Dolayısıyla mevcut sistemi çocuk haklarını gözeten ve koruyan bir sistem olarak değerlendirmek mümkün değil. Çocukların en temel hakları olan barınma, yaşam, eğitim, adalete erişim, katılım ve kendilerini ifade edebilme hakları konusunda çok ciddi sorunlar yaşanıyor” ifadelerini kullandı.
 
‘Ekonomik kriz çocukları eğitimden koparıp işçiliğe sürüklüyor’
 
Ailelerin geçim sıkıntısı nedeniyle çocukların çalıştırıldığını söyleyen Nursel Sarıoğlu, derinleşen ekonomik sorunların çocukların barınma ve eğitim haklarına erişimini engellediğine dikkat çekti. Nursel Sarıoğlu, “Burada özellikle ekonomik sorunlara değinmek gerekiyor. Çünkü ekonomik kriz hepimizi etkiliyor ancak çocuklar bu krizden çok daha fazla etkileniyor. Ekonomik sorunlar nedeniyle çocuklar hem barınma hem de eğitim hakkına erişimde ciddi engellerle karşılaşıyor. Barınma kaygısıyla büyüyen ailelerin çocukları eğitimden uzaklaşarak çocuk işçiliğine yönelmek zorunda kalabiliyor. Eğitimle çalışmayı aynı anda yürütmeye çalışıyor ya da MESEM gibi uygulamalarda mesleki eğitim adı altında çok ağır koşullarda çalıştırılıyorlar. Çocuklar barınma konusunda ciddi sorunlar yaşarken, devlet tarafından sunulan sosyal destekler de yeterince kapsayıcı değil. Eğitim ise servis ve kantin ücretlerinin yüksek olması nedeniyle hem çocuklar hem de ebeveynler açısından büyük bir ekonomik yük haline gelmiş durumda. Anne, baba ya da diğer bakım verenlerin çalışması ailelerin geçimini sağlamaya yetmeyince çocukların da çalışması, eve para getirmesi bir çözüm olarak görülüyor. Böylece çocuklar eğitim hakkından uzaklaştırılarak, ekonomik yükün bir parçası haline getiriliyor” diye belirtti.
 
‘Anadilde eğitimden yoksunluk çocukları eğitimden uzaklaştırıyor’
 
Nursel Sarıoğlu, kırsal bölgelerde çocukların eğitime ve anadilde eğitim hakkına erişimde ciddi sorunlar yaşadığına dikkat çekerek, “Özellikle Güneydoğu ve Doğu Anadolu bölgelerinde, kırsal alanlarda çocukların eğitime ve anadillerinde eğitim hakkına erişememesi de başlı başına bir sorun. Bu durum çocukların eğitimden uzaklaşmasına neden oluyor. Çocuklar hem barınma hem eğitim sorunları yaşıyor hem de eğitimden uzak kaldıkları ve çalışmak zorunda bırakıldıkları için toplumsal yaşama katılım, öğrenme ve uyum konusunda güçlüklerle karşılaşıyor. Bu çocukların önemli bir bölümü ilerleyen süreçte adli mekanizmaların karşısına çıkıyor, adli süreçlere dahil oluyor. Sonrasında ise topluma yeniden kazandırılmaları çok daha zor hale geliyor. Adli süreçlerde çocuklar, çocuk hakları konusunda yeterli eğitim almamış personel ve uzmanlarla karşı karşıya kalabiliyor. Bu nedenle kendilerini ifade etmekte ciddi sorunlar yaşıyorlar. Zaten hakları konusunda yeterince bilgilendirilmeden adli mekanizmaların karşısına çıkan çocukların kendilerini ifade edememesi, adalete erişim haklarının önünde de önemli bir engel oluşturuyor” şeklinde konuştu.
 
‘Engelli ve mülteci çocuklar çoklu hak ihlalleri yaşıyor’
 
Engelli ve mülteci çocukların toplumsal yaşamda dışlanma ve sömürüyle karşı karşıya kaldığının altını çizen Nursel Sarıoğlu, “Bunun yanında özel ihtiyaçları olan çocuklar da çok ciddi hak ihlalleriyle karşılaşıyor. Engelli çocuklar, engelli yetişkinlerin dahi yaşamlarını sürdürmekte büyük zorluklar yaşadığı bir toplumda çok daha fazla sorunla karşı karşıya kalıyor. Hem dışlanıyor hem de sosyal ve fiziksel çevrenin ihtiyaçlarına uygun olmaması nedeniyle yaşamın birçok alanında engellerle karşılaşıyorlar. Bu durum ciddi mağduriyetlere ve hak ihlallerine yol açıyor. Mülteci çocuklar açısından da benzer sorunlar söz konusu. Ülkelerinden koparak başka bir ülkede yaşam kurmaya, uyum sağlamaya çalışan bu çocuklar çok ciddi sömürü biçimleriyle karşı karşıya bırakılıyor. Dijitalleşmenin hız kazandığı günümüzde çocukların sosyal medya üzerinden kişisel bilgilerinin aşırı biçimde kullanılması ve ticari amaçlarla paylaşılması da önemli bir sorun. Bu durum çocukların dijital ortamlarda da çok sayıda hak ihlaline maruz kaldığını gösteriyor” sözlerine yer verdi. 
 
‘Sosyal desteklerin yetersizliği çocuk işçiliğini artırıyor’
 
Nursel Sarıoğlu, çocuk işçiliğine karşı yürüttükleri saha çalışmalarında ekonomik yoksunluğun çocukların yaşamına etkisini doğrudan gözlemlediklerini aktararak, “Çocuk işçiliğine ilişkin saha çalışmaları yürütüyoruz. Bu kapsamda broşürler dağıtarak çocuk işçiliğinin yasak olduğunu, çocukların çalıştırılmasının hak ihlali anlamına geldiğini anlatıyoruz. Sûr ve Bağlar gibi ilçelerde yaptığımız saha çalışmalarında en sık karşılaştığımız durumlardan biri, ailelerin ekonomik koşullar nedeniyle çocuklarını çalıştırmak zorunda kaldıklarını söylemeleri. Örneğin ayakkabı boyacılığı yapan bir kişi, kendisini ve ailesini bu konuda savunabilecek bir argümanının kalmadığını ifade etmişti. Ekonomik koşulların bu kadar ağırlaştığı, devletin ailelere çocukların ihtiyaçlarını karşılayabilecek kapsayıcı bir sosyal destek sunmadığı bir ortamda çocuk işçiliğinin önüne geçmek de giderek zorlaşıyor” dedi.
 
‘Çocuk emeği ucuz iş gücü olarak görülüyor’
 
Çocuk işçiliğinin denetimsizlik ve ekonomik krizle normalleştirildiğini belirten Nursel Sarıoğlu, “Eğitim alanında çocuklara günde bir öğün ücretsiz yemek verilmesi gibi talepler gündeme geliyor ancak bu uygulama henüz hayata geçirilebilmiş değil. Eğitim masraflarının bu kadar yüksek olduğu, ailelerin çocuklarının ihtiyaçlarını karşılamakta zorlandığı bir ortamda, çocuklar çalışmak zorunda kalıyor. Bunun yanında çocukları çalıştıran işverenlerin yeterince denetlenmemesi ve caydırıcı yaptırımların uygulanmaması da çocuk işçiliğini artıran önemli etkenlerden biri. Cezalandırma ve denetim mekanizmaları işletilmediğinde çocuk işçiliği zamanla olağanlaştırılıyor. Çocuklara ucuz iş gücü olarak bakılıyor ve çalıştırılmaları normalmiş gibi gösteriliyor. MESEM'ler açılıyor ancak çocuklar mesleki eğitim almaları gereken yerlerde ağır çalışma koşullarına maruz bırakılıyor. Tarım işçiliğine gönderiliyor, farklı iş kollarında çalıştırılıyorlar. Bütün bunların temelinde ise ekonomik kaygılar ve geçim derdi bulunuyor” diye aktardı.
 
‘Çocukların evlendirilmesine karşı yaptırımlar işletilmeli’
 
Nursel Sarıoğlu, zorunlu ve kesintisiz kamusal eğitimin önemine dikkat çekerek, “Öncelikle zorunlu, kesintisiz ve kamusal bir eğitim sistemi gerekli. Özellikle ortaöğretim de dahil olmak üzere çocukların eğitimlerini tamamlayıp tamamlamadıklarını denetleyecek, bu süreci bağımsız biçimde izleyecek bir mekanizma oluşturulmalı. Kız çocukları açısından da eğitim hakkı konusunda ciddi sorunlar var. Özellikle kırsal bölgelerde kız çocukları belli bir noktaya kadar eğitimlerine devam edebiliyor ancak sonrasında okulu bırakmak zorunda kalan çok sayıda kız çocuğu bulunuyor. Bu noktada Medeni Kanun'da yer alan resmi evlenme yaşına ilişkin düzenlemelerin kesintisiz ve koşulsuz biçimde uygulanması gerekiyor. Bu kuralların kararlı biçimde uygulanması ve ihlaller karşısında gerekli cezai işlemlerin yapılması caydırıcılık açısından önemli. Resmi nikâh olmaksızın gerçekleştirilen ve çocukların evlendirilmesine yol açan uygulamalara karşı da gerekli hukuki yaptırımların işletilmesi gerekiyor” dedi.
 
‘Çocuk dostu sistem ortak mücadeleyle kurulabilir’
 
Çocuk haklarının korunması için kamu kurumları, barolar ve sivil toplum kuruluşlarının ortak hareket etmesi gerektiğini aktaran Nursel Sarıoğlu, sözlerini şöyle sonlandırdı: “Çocuk hakları ve toplumsal cinsiyet eşitliği konusunda hem kamu çalışanlarına hem de ebeveynlere yönelik farkındalık ve eğitim çalışmaları düzenlenmeli. Çocukların haklarını tanıdığı, kendilerini özgürce ifade edebildiği ve üstün yararlarının esas alındığı bir sistemin oluşturulması için bu çalışmaların bütünlüklü ve ortak bir yaklaşımla yürütülmesi büyük önem taşıyor.”